Што се случува зад екранот? Невидливата цена на вештачката интелигенција

Зад секое прашање до ChatGPT, стои потрошувачка на електрична енергија и природни ресурси. Колку навистина чини користењето на вештачката интелигенција, кој е најодговорен за нејзиниот еколошки отпечаток и може ли оваа технологија да помогне во борбата против климатските промени?

Додека дел од граѓаните отворено се спротивставуваат на развојот на дата-центри и инфраструктура за вештачка интелигенција во земјава, а властите започнаа со нови законски решенија и создавање правна рамка за изградба на дата-центри во земјава, најавувајќи дека ваквата инфраструктура може да биде важна за дигиталната безбедност на институциите и за следење на глобалните технолошки трендови, во јавноста се отвораат и прашања за пошироките последици од овие процеси: кој е енергетскиот и еколошкиот трошок на технологијата што сè почесто ја користиме?

Оваа содржина на српското улично списание „Лицеулице“ ги отвора токму овие прашања. Одговорот не е едноставен, но укажува на важни елементи: не станува збор за избор меѓу тоа да бидеме „за“ или „против“ вештачката интелигенција, туку за потребата секоја технолошка промена да биде проследена со информирана јавна дебата и свесност за нејзините невидливи последици.

Податоците за глобалниот дневен број прашања поставени до чет-ботови базирани на вештачка интелигенција, меѓу кои убедливо предничи „ChatGPT“ на компанијата „OpenAI“, покажуваат дека секоја минута се поставуваат околу 1,7 милиони прашања, односно речиси 29.000 во секоја секунда. Овие бројки продолжуваат забрзано да растат.

Иако на прв поглед секое такво прашање изгледа безопасно, зад нашите екрани се одвива огромен енергетски процес, поради кој тивката еколошка цена на користењето вештачка интелигенција станува сè погласна. Секој генериран одговор носи со себе, на прв поглед, невидлива цена која не ја плаќаме само преку податоците што ги споделуваме за себе, туку и преку киловат-часовите електрична енергија што серверите ширум светот ги трошат за да ги обработат нашите љубопитни барања.

Прашањето што денес си го поставуваме не е дали ќе користиме вештачка интелигенција, туку на кој начин. Затоа, сè поважно е да разбереме колкав е еколошкиот и енергетскиот трошок што го создава нејзината масовна употреба, каде е границата меѓу реалната потреба и прекумерното секојдневно потпирање на чет-ботови, но и дали постојат сценарија во кои оваа технологија може да стане сојузник во борбата против климатските промени.

Инфраструктурата на вештачката интелигенција троши повеќе вода отколку целата индустрија за флаширана вода

Поради тоа што станува збор за релативно нова технологија која брзо се развива и поради тоа што компаниите не секогаш се подготвени транспарентно да ги споделуваат податоците, не е лесно да се дадат прецизни анализи и проценки. Во научната заедница сè поинтензивно се дебатира за влијанието на вештачката интелигенција врз животната средина врз резервите и потрошувачката на вода, загадувањето на воздухот и емисиите на јаглерод диоксид (CO₂), како и врз земјиштето, преку експлоатацијата на минерали и нарушувањето на локалните екосистеми.

Професор д-р Владимир Ѓурѓевиќ од Факултетот за физика во Белград вели дека, иако вештачката интелигенција во моментов користи релативно мали количества вода во споредба со сектори како што е земјоделството (кој е најголемиот потрошувач на вода на глобално ниво), инфраструктурата што ја поддржува вештачката интелигенција сепак троши повеќе вода отколку целата индустрија за флаширана вода.

Оваа проценка се однесува на таканаречената потрошена вода, односно вода што навистина се губи од системот, најчесто преку испарување при ладењето на дата-центрите или индиректно, во процесот на производство на електрична енергија потребна за функционирањето на системите за вештачка интелигенција.

Проекциите покажуваат дека до 2030 година вкупната количина зафатена вода за потребите на вештачката интелигенција би можела да биде и до 16 пати поголема отколку денес, ако се смета и водата што по употребата повторно се враќа во системот.

– Ако сакаме овие бројки малку да ги доближиме до секојдневието, тоа би изгледало вака: според сегашните проценки, вкупната количина зафатена вода за потребите на системите за вештачка интелигенција во блиска иднина ќе биде приближно 13 до 20 пати поголема од годишната потрошувачка на вода на сите домаќинства во Србија. Или, ако таа количина се пресмета според основните дневни потреби од 50 до 100 литри вода по лице, би била доволна за годишните потреби на неколку стотици милиони луѓе, односно за население со големина од неколку десетици Србии – вели професорот Ѓурѓевиќ.

Особено значаен е локалниот карактер на ова влијание, на што предупредува и професорот, бидејќи товарот не е рамномерно распределен на глобално ниво.

– Локациите каде што се наоѓаат дата-центрите, како и градовите во нивна близина, можат да бидат многу посериозно погодени отколку што сугерираат овие бројки, кои се однесуваат на годишните проценки на глобално ниво. Во таа смисла, секоја локална заедница во чија близина се планира изградба на ВИ или дата-центар треба да биде особено внимателна кога станува збор за начинот и количината на користење вода во нив – истакнува тој.

Дата-центрите и ВИ-центрите трошат околу 1,5 отсто од глобалната електрична енергија

Кога станува збор за придонесот на секторот за вештачка интелигенција во глобалните емисии на јаглерод диоксид (CO₂) и ефектот на стаклена градина, податоците покажуваат дека дата-центрите и центрите за вештачка интелигенција во моментов трошат околу 1,5 проценти од вкупната светска електрична енергија. Се очекува до 2030 година таа потрошувачка да се удвои. До 2035 година пак, и да биде три пати повеќе, достигнувајќи околу 4,4 проценти од глобалната потрошувачка на електрична енергија.

– За подобро да ги разбереме размерите, да кажеме дека потрошувачката на електрична енергија во домаќинствата во помалку развиените земји, каде што живеат околу 14 проценти од светското население, изнесува околу 0,4 проценти од вкупната глобална потрошувачка. Но, доколку продолжи сегашниот драматичен раст, не би било изненадување идните трендови да покажат дека до 2060 година системите за вештачка интелигенција би можеле да трошат околу 25 проценти од вкупната електрична енергија во светот. Особено ако се има предвид дека посложените форми на обработка, како што се процеси на расудување (reasoning), генерирањето видео и системи со ВИ-агенти што самостојно извршуваат задачи (agentic AI), можат да трошат стотици, па и илјадници пати повеќе енергија по задача отколку едноставниот текстуален разговор, кој денес сè уште доминира – предупредува Ѓурѓевиќ.

Од друга страна, се поставува прашањето што значи тоа во однос на емисиите на стакленички гасови. Емисиите што ги создава ИТ-секторот, вклучително и вештачката интелигенција и дата-центрите, во моментов се споредливи со емисиите на авиоиндустријата. Но, со забрзаниот раст на инфраструктурата потребна за развој на вештачката интелигенција, тие би можеле да ги достигнат, па дури и да ги надминат тие нивоа.

– Клучен фактор за идните емисии ќе биде изворот на електрична енергија. Колку е поголем уделот на обновливите извори, толку е помало влијанието врз климата. Сепак, големиот и брз пораст на потрошувачката на електрична енергија ќе бара и нови решенија за нејзино складирање, а токму таквите брзи решенија често носат сериозни ризици за животната средина- предупредува професорот Ѓурѓевиќ.

Развојот на дата-центрите може да остави последици врз локалните екосистеми, а производството на хардверот потребен за оваа индустрија зависи од експлоатацијата на минерални суровини

Како трет елемент на екосистемот, и земјиштето е под влијание на развојот и ширењето на инфраструктурата за вештачка интелигенција, и тоа на два начина. Од една страна, изградбата на дата-центри може да влијае врз локалните екосистеми, а од друга, производството на хардверот неопходен за оваа индустрија бара интензивна експлоатација на минерали.

Забрзаната изградба на дата-центри, кои зафаќаат значителни површини, подразбира и развој на обемна електроенергетска и водоснабдителна инфраструктура: пристапни патишта, резервни генератори, системи за ладење, дополнителни трафостаници и далноводи. Таквата експанзија врши притисок врз локалната инфраструктура и природните ресурси, додека информациите за нејзините долгорочни последици сè уште се ограничени.

Професорот Ѓурѓевиќ смета дека токму ова е особено загрижувачки.

– Од перспектива на просечниот граѓанин, дата-центарот изгледа речиси како обично складиште. Но, неговото функционирање често бара значителни промени во локалната инфраструктура, а тие промени можат многу повеќе да влијаат врз локалната заедница отколку што би влијаело едно големо складиште. За локалните екосистеми, најголемиот ризик не е нужно самата површина што ја зафаќа објектот. Главниот проблем е притисокот врз водните ресурси, особено во подрачја кои веќе се погодени од сè почестите суши поради климатските промени-  истакнува тој.

Помалку видливо, но исто така значајно влијание врз квалитетот на земјиштето произлегува од производството на хардверот: чипови, сервери, графички процесори, мемориски компоненти, мрежна опрема, кабли, батерии и системи за ладење. За сето ова се потребни огромни количини суровини.

Професорот Ѓурѓевиќ потсетува дека дигиталната инфраструктура зависи од големи количества минерални суровини, а нивното обезбедување има висока еколошка цена. Според него, таа цена вклучува отворање рудници, создавање јаловишта, уништување и фрагментација на природните живеалишта, загадување на воздухот, вклучително и емисии на тешки метали. Понатаму, преработка на минералите, која бара големи количини вода, енергија и други природни ресурси.

По овие сознанија, логично се наметнува прашањето: што можеме да направиме ние, како поединци и секојдневни корисници на дигиталните технологии, и колкава е нашата одговорност во целиот овој систем? Колкав е навистина енергетскиот отпечаток што секојдневно го оставаме со нашите дигитални навики? Дали нашите избори можат да направат разлика, или најголемата одговорност сепак лежи кај големите компании, институциите и пошироките општествени системи што го одредуваат начинот на кој технологијата се развива и се користи?

Како што посочува проф. д-р Александар Селаков од Факултетот за технички науки во Нови Сад, линијата на одговорност несомнено постои.

– Но, погрешно е да се повлекува токму таму каде што јавната дебата во моментов е најгласна, кај поединецот што се прашува дали смее да му постави уште едно прашање на чет-ботот – вели Селаков.

Еден ден со ВИ може да чини колку да испржите две јајца, но и колку 200 јајца

Тој посочува дека, наместо расправата да се фокусира на индивидуалните корисници на алатките за вештачка интелигенција, покорисно е одговорноста и влијанието да се разгледуваат на три различни нивоа. Првото ниво, секако, е индивидуалната, секојдневна употреба.

– Во овој случај, потрошувачката за едно текстуално прашање изнесува околу 0,3 ват-часови електрична енергија и занемарливо количество вода. Тоа е помалку од една минута гледање „Јутуб“, или од енергијата потребна за да сварите една шолја кафе. Човек кој е свесен за климатските промени и се воздржува од користење чет-ботови „заради зачувување на планетата“, всушност ја насочува својата грижа на погрешно место. Оваа потрошувачка е занемарлива во споредба со речиси секоја друга секојдневна одлука како што се патувањето, исхраната или греењето – вели Селаков.

Со оваа оценка се согласува и Ѓурѓевиќ.

– Ако поминете цел ден разговарајќи со ВИ и размените десетина до петнаесет пораки, потрошената енергија ќе биде приближно еднаква на енергијата потребна за да се испржат едно до две јајца. Но, ако сте посериозен и понапреден корисник, кој во текот на денот бара од вештачката интелигенција да прочита и анализира неколку документи, да обработи поголеми бази на податоци, да анализира слики или видео, тогаш потрошената енергија ќе биде еквивалентна на енергијата потребна за пржење околу двесте јајца. Со други зборови, кај интензивните корисници на ВИ, секојдневната употреба може да биде споредлива со тоа во домот да сте додале уште еден електричен апарат – заклучува Ѓурѓевиќ.

Второто ниво, на кое укажува професорот Селаков, е организациското, каде што лежи и поголемата одговорност.

– Тука почнува вистинската територија на прекумерната употреба. Токму тука треба да поставиме појасна граница. Денес постои тренд, вештачката интелигенција да се вградува како стандардно решение во процеси каде што воопшто не е неопходна: чет-бот за прашања што може да ги реши обична секција со често поставувани прашања (FAQ), генеративен модел за задача што може да се реши со едноставно пребарување во база на податоци или во резиме за содржина што може да се прочита за две минути – вели Селаков.

Тој појаснува дека во овие случаи, зборуваме за прекумерна употреба.

– И од еколошки, и од економски, но и од образовен аспект. Корисникот постепено ја губи способноста самостојно да работи со сопствениот материјал. Тука компаниите и институциите носат одговорност што поединецот едноставно ја нема – вели Селаков.

Сепак, според него, најважно е третото, системското ниво, каде што се носат одлуките за енергетските решенија и инфраструктурата што ја поддржува вештачката интелигенција. Експанзијата на вештачката интелигенција бара сериозни инвестиции во електроенергетската мрежа и го отвора прашањето дали новите дата-центри ќе користат чисти извори на енергија или дополнително ќе ги оптоварат и онака преоптоварените ресурси.

– Затоа, клучната разлика во еколошкото влијание не е меѓу корисникот што премногу разговара со чет-бот и оној што се воздржува од негово користење. Таа разлика е меѓу инфраструктура што се гради промислено, со чисти извори на енергија и со внимание кон локалната заедница и водните ресурси,  и инфраструктура што се гради набрзина, потпирајќи се на фосилни горива и во региони кои веќе се соочуваат со недостиг од вода – заклучува професорот Селаков.

Иако денес за вештачката интелигенција најчесто зборуваме со претпазливост и ги нагласуваме нејзините негативни страни, на крајот се наметнува уште едно прашање: дали постојат сценарија во кои таа може да стане сојузник во борбата против климатските промени?

Како што објаснува професорот Ѓурѓевиќ, истражувањето на климата отсекогаш па и денес бара исклучително моќни компјутерски ресурси:

– Во нашата научна заедница веќе со години, во рамките на големи истражувачки проекти, се следи колку електрична енергија се троши во текот на проектот или, на пример, за функционирањето на големи бази на податоци. На сите им е јасно дека нашите истражувања би биле невозможни без моќни суперкомпјутери, но истовремено се вложуваат значителни напори за оптимизација и зголемување на ефикасноста на таквите системи.

Ѓурѓевиќ додава и дека вештачката интелигенција денес е неодминлив дел од климатските истражувања и постојат многу области во кои веќе имаме, но и допрва можеме да имаме, значителна корист од нејзината примена.

– Меѓу нив се подобри системи за рано предупредување од екстремни временски појави и за приспособување кон климатските промени, моделирање и анализа на ризици во сложени системи, како и решенија за намалување на емисиите, преку оптимизација на електроенергетските мрежи, планирање поголем удел на обновливи извори на енергија и подобрување на енергетската ефикасност во индустријата, зградите и транспортот – вели тој.

Сепак, покрај сите придобивки, важно е отворено да се зборува и за ризиците, и етичките и еколошките. Исто така, важно е и навреме да се препознае моментот кога негативните последици би можеле да ги надминат придобивките. Овие прашања се исклучително сложени, а отворениот дијалог и промислениот пристап се неопходни за одговорно обликување на иднината, се согласуваат нашите соговорници.

Пишува: Соња Радивојевиќ
Илустрации: Никола Кораќ

Текстот е преведен со помош на алатка за вештачка интелигенција, а потоа е уреднички обработен и приспособен за македонската публика. Изворно e објавен во 123. издание на српското улично списание „Лицеулице“, а „Лице в лице“ го пренесува со нивна дозвола oд редакцијата. Оригиналната објава е на српски јазик на овој линк.

• Тоа е што е
• Шведска има и свој „Див Запад“: три места што функционираат по свои правила
• Секој четврти ученик на 15-16 години се коцкал за пари, предупредува ХЕРА Млади
• „МакеДокс“ од 20 до 27 август: 71 документарец, Шпанија во фокус и над 100 гости
• Различни патишта, исти желби: Битола го одбележува 12-ти август, Меѓународниот ден на младите