Кога екраните го осветлуваат генерацискиот јаз

Екраните не го променија само начинот на кој комуницираме, туку и нашето внимание, јазикот и доживувањето на реалноста, создавајќи нова линија на недоразбирање меѓу генерациите. Можеби премостувањето на генерацискиот јаз не започнува со тоа што едните ќе им објаснат на другите како „треба“ да го користат светот, туку со љубопитност да се разберат различните светови во кои денес живееме. Прочитајте повеќе во оваа содржина на српското улично списание „Лицеулице“.

Кога би застанале за миг и би се обиделе од дистанца да го согледаме секојдневието на нашата планета, во различни делови од денот би забележале стотици светлечки екрани со најразлични големини, кои се вклучуваат и се исклучуваат под допирот на прстите.

На едни се читаат вести или електронска пошта, некој преку видеоповик разговара со блиска личност или разменува пораки со пријател на другиот крај од светот; некој е задлабочен во кратко видео, слуша музика или игра игра додека се враќа дома, додека друг скрола низ социјалните мрежи пред спиење, или во дневната соба ја довршува работата што се одолжила длабоко во ноќта.

Сцените се различни, како и нивните актери, но ги поврзува истата активност – погледот и прстите што постојано се враќаат кон екранот. Иако изгледаат како дел од едно единствено дигитално искуство, зад овие динамични слики се кријат сосема различни индивидуални, но и генерациски обрасци на движење низ дигиталниот простор и снаоѓање во животот во него.

Токму во тие разлики се корените на меѓугенерациското неразбирање.

Иако историјата на човековите односи ни покажува дека секоја генерација имала свој еквивалент на несогласување со родителите, она на што денес сме сведоци во односот меѓу помладите и постарите генерации ги надминува вообичаените генерациски несогласувања.

На едната страна се децата и младите, припадници на генерациите Алфа и З, кои уште од најрана возраст го запознаваат светот низ алгоритамски текови. Некаде на средината се нивните родители, миленијалците, генерација што растела токму на преминот од аналогната во дигиталната ера. На другата страна се бабите и дедовците, припадници на постарата генерација Икс и бејби-бумерите, кои со дигиталните технологии се сретнале дури во зрелото доба или во староста.

Бидејќи дигиталните технологии повеќе не се ексклузивни геџети резервирани за одредени професионални групи и луѓе, ниту пак само форма на забава за младите, туку основна инфраструктура на нашето секојдневие, генерациските разлики што тие ги обликуваат добиваат нова димензија. Денес тие не се темелат само на политички и идеолошки несогласувања, различен музички вкус или модни трендови, туку и на целосно различен начин на структурирање на свеста, перципирање на светот и комуникација.

Додека претходните технолошки иновации ја менуваа структурата на слободното време и работата или брзината на размена на информации, идеи и мисли, последниот бран на технолошки развој ја промени самата структура на секојдневниот живот, начинот на размислување, јазикот и доживувањето на блискоста.

Во овој нов свет посредуван од екраните, постарите генерации и младите престанаа да го делат истиот општествено-културен простор. Со губењето на таа заедничка територија, постарите го изгубија и увидот во резервоарот од кој младите црпат идеи, симболи и вредности.

Тие повеќе не ги делат истите точки на средба. Не ги гледаат истите телевизиски програми, не ја читаат истата печатена продукција, не ги слушаат истите радио-станици додека возат автомобил, ниту, пак, целосно ги делат истите физички простори.

Дури и кога седат во иста соба, на иста софа, нивниот заеднички простор е фрагментиран од алгоритмите кои преку несвесните навики на скролање создаваат различни персонализирани меури – информативни, естетски и вредносни универзуми што постојат паралелно, но често воопшто не се допираат.

Корените на неразбирањето не лежат само во тоа што различните генерации ги користат дигиталните технологии на различни начини, туку и во тоа што суштински различно ги доживуваат.

За генерациите родители, а уште повеќе за бабите и дедовците, без оглед на тоа колку се приспособиле на нив, дигиталните технологии сè уште претставуваат продолжение на аналогниот свет. За нив екранот е дел од физички предмет што се вклучува и исклучува и има почеток и крај на употребата. Овие генерации добро се сеќаваат на времето кога Интернетот не постоеше, или кога на Интернет се одеше свесно, како на место на кое се остануваше ограничено време и со конкретна цел.

Тоа „одење на Интернет“ подразбираше постоење на свесни физички ритуали: седење пред гломазен компјутер, заземање на телефонската линија на одредено време и трпеливо чекање да се воспостави врската, проследено со карактеристичниот звук на „дајал ап“ модемот.

Интегриран во секојдневието на овој начин, дигиталниот простор порано навистина претставуваше друг свет, со јасна, интуитивна граница која реалноста ја делеше на онаа онлајн и онаа офлајн. Додека физички опипливиот свет се доживуваше како вистински, дигиталниот простор на почетокот се сметаше за минлив и виртуелен.

За денешните деца и млади, оваа граница е избришана. Не само фигуративно, туку и онтолошки. За нив, дигиталните технологии не се само алатки што ги земаат в раце за да завршат одредена задача, туку стануваат амбиент, сеприсутен екосистем во кој се живее, се мисли, се постои.

Затоа движењето низ дигиталниот простор и случувањата во него повеќе не се замена за физичките средби и искуства, туку се рамноправна, а неретко и примарна арена во која се одвива животот.

Емоциите и идентитетите доживеани и изградени во дигиталните координати имаат еднаква егзистенцијална и психолошка тежина со оние во физичкиот простор. Овие промени во физичката реалност и нејзиното слевање со дигиталната, придонесоа различните генерации за првпат да немаат основен консензус за тоа што е и како изгледа реалноста.

Длабоките промени во доживувањето на реалноста се нераскинливо поврзани и со трансформациите на нашите когнитивни процеси, па првата и најочигледна промена се случи во сферата на вниманието.

Способноста со часови да останеме фокусирани на еден извор, како кога читаме книга или следиме долго предавање, денес станува сè потешко одржлива, не само кај младите туку и кај припадниците на сите генерации што дошле во допир со дигиталните технологии.

Иако бројни истражувања од областа на когнитивната психологија и невронауката укажуваат дека средината на постојана стимулација и изобилството од микросодржини довеле до нарушувања на вниманието (т.н. attention span), во академската заедница не постои консензус за природата на овие промени.

Додека од перспектива на психологијата почесто се зборува за нарушувања, хуманистичките науки, како антропологијата, кои феномените ги објаснуваат во нивниот контекст, укажуваат дека дошло до еволуција и адаптација на дигиталната средина, па вниманието добива нов облик кој не поднесува статичност и досада, туку функционира како дијагонално скенирање и брзо процесирање на повеќе различни текови на информации.

Трансформацијата на вниманието значително го преобликува начинот на кој раскажуваме приказни

Линеарниот тек на аналогниот свет, кој имаше јасен почеток, разработка и крај, го замени нелинеарно, фрагментирано и првенствено визуелно раскажување. Современиот начин на говор и комуникација кај младите, повеќе нема форма на хронолошки есеј или последователно изложување, туку тој станува колаж од референци преземени од интернет-фолклорот, мимовите и различни други асоцијации.

Така, како поради промените во начинот на функционирање на вниманието, се менува и дизајнот на нарацијата. Долгите филмови или разговорите на маса сè помалку одговараат на динамиката на младите и може да им делуваат заморно.

Ним им недостига хипертекстуалноста, можноста паралелно да се отвораат нови „табови“ и истовремено да се процесира мрежата од асоцијации, при што, една слика може да сумира цели слоеви значења, заедно со општествениот контекст во кој се одвива комуникацијата.

Овој нов начин на раскажување е особено видлив на социјалните мрежи како „ТикТок“ и „Инстаграм“, каде што за неколку секунди, слики мимови или кратки видеосодржини пренесуваат комплексни пораки, но присутен е и во приватната комуникација.

Како што визуелниот јазик на емотиконите, мимовите, гифовите и кратките видеа станува доминантен и заменува цели реченици, когнитивниот пресврт неминовно го наоѓа својот израз и во јазичните и комуникациските промени.

Генерациите млади што растеле во дигитален амбиент развија сопствен социолект (специфичен начин на зборување и изразување што го користи одредена социјална група, н.з), длабоко обликуван од логиката на платформите и глобалниот интернет-фолклор, кој се менува заедно со трендовите.

Овој хибриден јазик, составен од визуелни изрази и кратенки, го замени јазикот на континуитетот и линеарната нарација. Така, во современата комуникација, визуелните елементи не служат само како украс или дополнување, туку како примарно средство за емоционална размена.

Тие прецизно ги пренесуваат нијансите на воодушевеноста, анксиозноста, нежноста, но и иронијата и сарказмот, кои во брзата размена на пораки тешко може да се изразат и доловат со класичен текст.

Истовремено, јазикот функционира и како механизам на дистинкција. Во моментот кога постарите генерации или корпоративниот маркетинг ќе усвојат и комодификуваат некој израз, тој ја губи својата субверзивна вредност и е заменет со друг.

Поради постојаната потрага по нови кодови, може да изгледа дека оние што се надвор од дигиталното јадро се лишени од можноста да разберат, а со тоа се и исклучени од светот што се кодира на нов начин. Сите овие промени неминовно се прелеваат и во семејната динамика, менувајќи ги основните концепти на воспитувањето и родителството.

Во претходните епохи, семејството, пред сè родителите, биле примарен извор на информации за светот. Тие го воведувале детето во општеството, му објаснувале како функционира светот и ги поседувале клучевите за разбирање на реалноста.

Денес, дезориентирани од брзината на промените во дигиталната средина, родителите често заостануваат зад децата, кои суверено владеат со технологијата уште од најраното детство. Така, за првпат се соочуваме со феномен во кој традиционалниот пат на пренесување на знаењето и авторитетот во семејството е обратен.

Родителот е тој што мора да го праша детето како да реши технички проблем, што значи некој поим, или да побара помош при поставувањето апликации. Со тоа доаѓа до суптилно нарушување на традиционалната структура на авторитетот. Ова покажува дека дигиталната писменост, како инструментална вештина, станува специфичен ресурс во семејството.

Сепак, треба да се нагласи дека оваа асиметрија е ограничена на техничките аспекти на користењето дигитални технологии и не смее да се меша со општата општествена и животна компетентност што ја поседуваат припадниците на постарите генерации.

Дигиталната писменост ги редефинира односите на моќ, но само ситуациски, и не може да го замени животното искуство на постарите, кои и понатаму се примарна животна потпора и водич надвор од екранот.

Користејќи ги како инструменти за окупирање на вниманието, смирување, едукација или забава, припадниците на генерацијата З, а уште повеќе генерацијата Алфа, се првите во историјата што се сретнале со екраните уште во раното детство.

Растејќи со нив и со тивкото, свесно или несвесно воведување на технологијата во воспитувањето и одгледувањето, децата ја интернализирале внатрешната логика на дигиталните технологии, која подразбира моментално исполнување на желбите, постојана интерактивност и отсуство на досада.

Тоа ги менува обрасците на комуникација, но и влијае врз механизмите на емоционална регулација, правејќи ја тенка границата меѓу успешното приспособување кон новиот амбиент и дисфункционалноста.

Токму затоа, бројни психолошки истражувања предупредуваат дека масовната употреба на екраните не може да се набљудува неутрално и ја поврзуваат со зголемување на анксиозноста, депресијата и отежнатата контрола на импулсите кај децата и младите.

Навикнати на бавниот, линеарен ритам на аналогниот свет, во кој за одговор и награда морало да се чека, припадниците на постарите генерации оваа реактивност на младите често ја толкуваат како егоцентричност, недостиг на емпатија или емоционална отуѓеност, што се и главните точки на меѓугенерациското неразбирање.

Иако на прв поглед изгледа дека сегашниот генерациски јаз е тешко да се премости, тоа е можно, но само доколку почнеме да разговараме на ист јазик и со иста цел. За почеток, потребно е да прифатиме дека денес сме сведоци на постоење два целосно различни начини на кои функционираат човековото размислување и искуство. Дека постарите генерации комуницираат од позиција на аналогно, линеарно размислување, засновано врз континуитет, децата и младите тоа го прават од мрежен, флуиден и алгоритамски модус.

Затоа првиот чекор кон премостување на овие разлики е подготвеноста на постарите да зачекорат во новите светови во кои живеат младите, но не како критичари и цензори, туку како антрополози, љубопитни истражувачи кои се обидуваат да ги разберат внатрешните правила, симболите, структурата и функционирањето на културите и световите што им се туѓи.

Сепак, бидејќи оваа улица нема само една насока, значаен дел од таа средба им припаѓа и на младите.

Тоа што се автохтони жители на дигиталниот свет не ги ослободува од потребата за емпатија кон оние кои во тој свет пристигнуваат во поодминати години. Затоа меѓусебното приближување подразбира и трпение кон постарите, кои во од ги учат правилата на животот во новото опкружување.

Истовремено, како што покажуваат поновите истражувања, и самите млади денес се соочуваат со сериозен замор од екраните, поради што потрагата по аналогни искуства станува автентична потреба, а не наметната обврска.

Оваа динамика создава простор за меѓугенерациски дијалог, кој во дигиталното доба се темели врз разбирањето на правилата на амбиентот во кој растат децата и младите, истовремено отворајќи ја вратата за нивно враќање во аналогниот свет, како место за одмор од екраните и простор на непосредна, опиплива блискост.

Пишува: Соња Радивојевиќ
Илустрации: Kсенија Пантелиќ

Текстот е преведен со помош на алатка за вештачка интелигенција, а потоа е уреднички обработен и приспособен за македонската публика. Изворно e објавен во 124. издание на српското улично списание „Лицеулице“, а „Лице в лице“ го пренесува со нивна дозвола oд редакцијата. Оригиналната објава е на српски јазик на овој линк.

• Наташа Гелева – Лени: Дваесет години архива на oтпорот кон наметнатите рамки
• Yes for Less Викенд во Скопје: два дена за одржливи избори и локални еко-бизниси
• „Не знам каде ќе бев денес…“ Валентин со ново знаење и сертификат за готвење
• Вештините што на возрасните им требаат на работа, на децата им требаат на игралиште
• Џез што не стои во место: Скопскиот џез фестивал носи изведувачи од 13 земји