Од 57,5% жени во јавниот сектор до 15% министерки: каде исчезнуваат жените од лидерските позиции?

Иако жените се мнозинство меѓу вработените во јавниот сектор, нивната застапеност се намалува на повисоките позиции на кои се носат одлуки. Државниот завод за ревизија препорачува мерки за еднаков пристап, фер третман и сигурна средина за жените во политиката и јавниот живот.

Жените сочинуваат 57,5% од вкупно 110.885 вработени во јавниот сектор, но поголемата застапеност не се преточува и во еднаков пристап до раководните позиции. Во Собранието учествуваат со 39,2%, додека во составот на Владата 2024–2028 година жените се застапени со само 15%.

Ова е еден од клучните наоди на Државниот завод за ревизија, кој спровел ревизија на успешност на тема „Жени лидери – жени во политиката, Собранието, на раководни функции во органи на централна власт“. Ревизијата го опфати периодот од 2020 до 2024 година, а одредени прашања и настани биле следени и до денот на известувањето.

Квотите имаат ефект во Собранието

Анализата на ДЗР покажува дека законски задолжителната квота за помалку застапениот пол има ефект врз учеството на жените во Собранието. Во периодот 2007–2024 година, учеството на жените пратенички се движи од 30% до 43%, а во 2024 година изнесува 39,2%.

– Со овој процент, државата има повисока застапеност на жените во парламентот од 83% од земјите членки на Европската Унија, а во однос на земјите од регионот кои не се членки на ЕУ е на прво место. Но, бројот жени во парламентот не значи и еднаква застапеност на највисоките функции – велат од ДЗР.

Од конституирањето на првото Собрание во 1991 година до 2024 година, ниту една жена не е избрана за претседателка на Собранието.

Во актуелниот парламентарен состав има една потпретседателка. Со Деловникот од 2023 година е воведена позитивна мерка според која најмалку еден од потпретседателите треба да биде од помалку застапениот пол.

Во Владата нема правно обврзувачка квота

Во извршната власт состојбата е поинаква. Законот за Владата и Деловникот не предвидуваат родов баланс при предлагањето и именувањето на министрите. За разлика од парламентот, каде што постои правно обврзувачка квота, составот на извршната власт зависи од предлогот на мандаторот.

Во периодот 2014–2024 година учеството на жените во Владата како министерки се движи од 14% до 31%, како заменик-министерки од 7% до 25%, а како државни секретарки од 6% до 31%. Во составот на Владата 2024–2028 година, од 20 министри со ресор, само три се жени, односно 15%. Од петте заменици на претседателот на Владата нема ниту една жена.

Кој ги избира луѓето на раководните позиции?

Ревизијата утврдила и дека недостигаат унифицирани механизми за избор и именување лица на раководни функции во органите на централната власт.

– Именувањето се врши согласно различни закони, а во дел од постапките изборот се спроведува на затворени седници, што влијае врз транспарентноста на процесот.

Уште во 2019 година бил изработен предлог-закон со кој треба да се уреди високата раководна служба, постапката за избор и пополнување на високите раководни места, одговорноста и управувањето со учинокот на високите раководители. Во мај 2026 година до Собранието е доставен Предлог на закон за високи раководители, кој предвидува еднаков пристап до функциите, избор според заслуги и професионално, транспарентно и непристрасно именување. Предлогот предвидува и и грижа за родова еднаквост врз основа на стручност и компетентност.

Сепак, во институциите каде што раководни лица именуваат Собранието, Владата и дел од ресорните министерства, не е обезбеден принцип на родова еднаквост како што е тоа случај со дел од именувањата во надлежност на Претседателот на државата.

Стратегијата ја препознава потребата, но недостигаат конкретни механизми

Стратегијата за родова еднаквост 2022–2027 година ја препознава потребата од еднакво учество на жените во донесувањето одлуки на сите нивоа во политичкиот и јавниот живот. Но, според ревизијата, утврдените индикатори не се доволно прецизни, а не се дефинирани ниту конкретни мерки за дејствување и механизми за следење и отчетност на највисоките национални нивоа на управување.

Ревизијата го разгледува и функционирањето на Ресурсниот центар за родово одговорно креирање политики и буџетирање, формиран од Министерството за социјална политика, демографија и млади во 2022 година. Во неговата програма е утврдено дека една од целите на обуките е да се промовира и влијае на учеството на жените и еднаквите можности за лидерство. Но, утврдено е дека во 2024 година не спровел обуки конкретно насочени кон развој и унапредување на жените за лидерски позиции.

Во документацијата за реализирани обуки за периодот 2022–2025 година не се идентификувани програми или активности конкретно насочени кон жени лидери во политиката, парламентот или на раководни функции во органите на централната власт.

Сигурната средина е дел од решението

Како значаен ризик за учеството на жените во политиката и на високи раководни функции, ревизијата го издвојува говорот на омраза, особено во онлајн просторот. Говорот на омраза е една од најголемите пречки за учество на жените на високи раководни функции, бидејќи има негативно влијание врз нив и врз членовите на нивните семејства и може да ги одврати од прифаќање раководна функција.

Затоа, создавањето сигурна средина за учество на жените во јавниот, политичкиот и професионалниот живот е предуслов за демократско управување и квалитетни јавни политики.

Што предлага ревизијата?

Со цел отстранување на утврдените слабости и создавање услови за поголемо учество на жените во политиката и на високите раководни позиции, Државниот завод за ревизија дал препораки до Собранието, Владата, Министерството за социјална политика, демографија и млади, Министерството за здравство, Министерството за надворешни работи и надворешна трговија и политичките партии.

Препораките се насочени кон утврдување конкретни и мерливи мерки во Стратегијата за родова еднаквост, подобрување на координацијата меѓу институциите, воспоставување механизми за следење и евиденција, зајакнување на лидерските капацитети на жените, обезбедување родова еднаквост при именувањата, како и создавање сигурна средина за учество во политичкиот и во јавниот живот.

Државниот завод за ревизија оценува дека е потребно да се воспостави одржлив систем кој ќе обезбеди еднаков пристап, фер третман и сигурна средина за жените да учествуваат во политиката и да преземаат високи државни раководни функции.
Деталниот извештај е на овој линк.

Оваа вест е изработена со помош на вештачка интелигенција, врз основа на соопштението и податоците добиени од Државниот завод за ревизија. Финалната верзија е уредена и проверена од редакцијата на „Лице в лице“.

Фотографија: Magnific.com

• „Не знам каде ќе бев денес…“ Валентин со ново знаење и сертификат за готвење
• Вештините што на возрасните им требаат на работа, на децата им требаат на игралиште
• Џез што не стои во место: Скопскиот џез фестивал носи изведувачи од 13 земји
• Од паметни сензори до микрозеленчук: три македонски зелени идеи патуваат во Призрен
• „Штефица Цвек“ избра седум книги што не се плашат да го преиспитаат светот