NMG – RRUGË DREJT VARËSISË DHE EKONOMISË ЈОFORMALЕ, NË VEND TË DALJES NGA VARFËRIA?
Përmes reformës së mbrojtjes sociale dhe futjes së Ndihmës Minimale të Garantuar (NMG), shteti në vitin 2019 njoftoi se do të krijonte një sistem që jo vetëm do t’i mbështeste të varfrit, por gjithashtu do t’i aktivizonte, do t’i ndihmonte të përfshiheshin në tregun formal të punës dhe të dilnin nga rrethi i varfërisë. Gjashtë vjet më vonë, nuk është bërë asnjë hap përpara. Bëhen përpjekje që, përmes programeve sociale, këta qytetarë të fuqizohen dhe të punësohen, por deri tani nuk ka rezultate të rëndësishme. Prandaj bashkëbiseduesit tanë janë unanimë se janë të domosdoshme ndryshime ligjore, në mënyrë që Ndihma Minimale e Garantuar të arrijë te personat e duhur dhe të mos i mbajë përfituesit në “robëri”, por t’ua hapë rrugën drejt tregut formal të punës.
Kjo është historia e jetës së njërës prej 34.312 familjeve në Maqedoni, të cilat aktualisht janë përfitues të Ndihmës Minimale të Garantuar (NMG). Mjetet që i marrin nga shteti janë shumë larg të mjaftueshmes për të mbuluar nevojat bazë, por nga ana tjetër, nuk mund ta imagjinojnë jetën pa to. Pika kyçe ku përplasen mendimet është kjo: nëse punësohen, përfituesit menjëherë e humbin ndihmën financiare, si edhe privilegjet e tjera të lidhura me të. Kjo situatë e bllokuar i shtyn shumë prej tyre të shkelin rregullat – duke punuar në të zezë për të plotësuar buxhetin e familjes.
Jam nënë e gjashtë fëmijëve dhe është shumë e vështirë. Nuk kemi kurrfarë kushtesh për jetë. Mbijetojmë në një dhomë, nuk jemi të punësuar. Me ndihmën sociale nuk jetohet – nuk del as për ushqim, as për rroba, as për faturat.
Edhe pse nga larg duket si një përpjekje tërësisht e zakonshme njerëzore për mbijetesë, në thelb mbetet një formë klasike e shmangies së sistemit. Për këtë arsye, ekspertët vlerësojnë se duhen rregulla të reja, pra një zgjidhje ligjore e ndryshuar, e cila, nga njëra anë, do t’u sigurojë një jetë të denjë atyre që me të vërtetë varen nga ndihma sociale, ndërsa nga ana tjetër, do të parandalojë abuzimet.
Në fakt, kjo edhe ishte ideja fillestare. Shteti, përmes reformës së mbrojtjes sociale dhe futjes së NMG-së në vitin 2019, premtoi krijimin e një sistemi që do t’i mbështeste të varfrit, por njëkohësisht do t’i aktivizonte, duke i ndihmuar të përfshiheshin në tregun e punës dhe të dilnin nga varfëria.
Gjashtë vjet më vonë, situata nuk ka ndryshuar. Bëhen përpjekje që, përmes programeve sociale, këta qytetarë të qëndrojnë në këmbët e tyre dhe të punësohen, por deri tani nuk ka rezultate të rëndësishme.
Prandaj, edhe pas kaq shumë vitesh, mbeten pa përgjigje pyetjet: a i ndihmon vërtet ndihma sociale njerëzit të bëhen ekonomikisht të pavarur, apo i mban të bllokuar në një sistem që i demotivon të punojnë? Çfarë duhet të ndryshojë që kjo reformë të shndërrohet në motor të aktivizimit të vërtetë, e jo të varësisë sociale?
Bashkëbiseduesit tanë janë të njëzëshëm se ajo që është thelbësore është të bëhet një dallim i qartë: atje ku ndihma sociale është me të vërtetë e domosdoshme, ajo duhet të jepet, veçanërisht për ata që nuk janë të aftë për punë. Por, në rastet kur përfituesit janë të aftë për punë, duhet të krijohen mundësi reale, mbështetje dhe stimuj që do t’i aktivizojnë dhe do t’i përfshijnë në ekonomi.
PSE ZGJIDHET NDIHMA SOCIALE DHE PUNA NË TË ZEZË, NË VEND TË PUNËSIMIT FORMAL?
Statistikat tregojnë se shteti përballet gjithnjë e më shumë me mungesë të fuqisë punëtore. Aktualisht, sipas të dhënave të Agjencisë për Punësim (AVRM), ka gjithsej 9.893 vende të lira pune. Ndërkohë që kompanitë alarmojnë se nuk ka mjaftueshëm punëtorë, të dhënat nga AVRM tregojnë se më shumë se 91 mijë persona janë të evidentuar si kërkues aktivë të punës. Kjo situatë tregon se, megjithatë, një pjesë e madhe e përfituesve të NMG-së mund të përfshihen në tregun e punës. Këtë e dëshmon edhe fakti se shumica e këtyre qytetarëve janë të aftë për punë.
Sipas pyetësorit të realizuar nga “Lice v Lice”, në të cilin u përgjigjën 50 përfitues të NMG-së, pothuajse të gjithë janë të aftë për punë. Afërsisht një e treta e të anketuarve janë të moshës 30–39 vjeç, dhe një tjetër e tretë i përket grupit të të rinjve 20–29 vjeç, gjë që tregon për një përfaqësim të lartë të popullsisë së aftë për punë në moshë të re dhe të mesme. Personat mbi 50 vjet janë më pak të përfaqësuar (12%). Megjithatë, praktikisht të gjithë i përkasin popullsisë së aftë për punë. Për sa i përket arsimit, gjysma e tyre (50%) kanë arsim të mesëm, 38% kanë arsim fillor dhe 10% kanë arsim të lartë. Vetëm 2% janë pa arsim.
Megjithatë, sipas përgjigjeve nga pyetësori, një e treta prej tyre shprehin frikë se mos e humbin ndihmën sociale, gjë që e kufizon gatishmërinë e tyre për të pranuar një punë formale. Pagat e ulëta dhe shpenzimet për transport, si edhe kujdesi për familjen, e bëjnë punën ekonomikisht të palevërdishme për shumë prej tyre. “Këtë që marrim nga shteti është e vetmja e ardhur e sigurt në familje. Ne gjithsesi punojmë joformalisht. Ç’është e sigurt, e sigurt është”, thotë një nga përfituesit e NMG-së. Në të njëjtën linjë janë edhe përvojat e mentorëve socialë të organizatës “Pablik”, të cilët punojnë me këta njerëz dhe përpiqen t’i inkurajojnë të ndërmarrin hapa për të dalë nga “zona e sigurisë”.
Mentorja sociale, Snezana Novakovska nga Tetova, thotë se ka përfitues që me të vërtetë kanë arsye reale, veçanërisht me karakter psikologjik e social, të cilët i kanë ndjekur për vite me radhë dhe për shkak të të cilëve nuk kanë arritur të integrohen në tregun e punës. Por, fatkeqësisht, thotë ajo, ka edhe të tillë që e keqpërdorin masën dhe mendojnë se e kanë “mashtruar” shtetin.
Kur hyni më thellë në bisedë me shumicën e tyre, e kuptoni se këto mjete për ta janë si një fitim në llotari. Me ato paguajnë faturat, por shumica punojnë në të zezë dhe realizojnë fitime që nuk raportohen në sistem, sepse paguhen në dorë dhe mjetet nuk regjistrohen, që të mos zbulohen dhe të hiqen nga përfituesit e NMG-së – thotë mentorja Novakovska.
Sipas drejtoreshës së Qendrës Ndërkomunale për Punë Sociale në Tetovë, Magdalena Veselinoska, pjesa më e madhe e përfituesve, rreth 80%, janë të aftë për punë.
Fatkeqësisht, ata nuk tregojnë interes për t’u punësuar dhe fokusohen më shumë të ruajnë ndihmën – thotë Veselinoska.
Mentorja sociale Bojana Postollova nga Koçani, pyetjes nëse NMG-ja krijon një “zonë komode” për përfituesit, thotë se kjo është një formulim shumë i butë.
Ajo vë në dukje se nga lista e madhe e përfituesve me të cilët punon, deri tani vetëm dy persona kanë dëshirë të vërtetë për t’u punësuar.
Ajo thekson se nga lista më e madhe e përfituesve me të cilët punon, deri tani vetëm dy persona kanë dëshirë të vërtetë për t’u punësuar.
– Dy përfitues të rinj kanë dorëzuar një projekt për vetëpunësim, që është një projekt serioz me plan biznesi të përgatitur, dhe tani janë në listën e pritjes. Shpresoj që edhe sistemi të njohë dëshirën e tyre për të qëndruar mbi këmbët e tyre. Të tjerët nuk tregojnë interes për punë. Disa kërkojnë që paga të mos jetë më pak se 30.000 denarë. Kjo është në rregull, por shumica e tyre kanë arsim fillor ose të papërshtatshëm, ndërsa unë, me dy fakultete, marr pagën që ata e pretendojnë – shpjegon Postollova.
Ajo tregon gjithashtu se disa nga përfituesit në listën e saj punojnë jashtë vendit, sepse kur ka tentuar të kontaktojë me ta, ka marrë përgjigje se janë në punë të përkohshme jashtë shtetit. Megjithatë, këta njerëz vazhdojnë të jenë në sistem dhe çdo muaj marrin ndihmë sociale nga shteti.
Mentorët socialë gjithashtu theksojnë se një nga arsyet pse përfituesit mbahen kaq fort për këtë ndihmë është se, përveç shumës monetare, ata marrin edhe disa “privilegje” sociale – shtesë të veçantë për fëmijët në arsim, subvencion për faturat e shtëpisë, dhe mbrojtje nga përmbaruesit. Kjo e fundit do të thotë se një përfitues i NMG-së nuk mund t’i jepet një përmbaruesi.
RIORGANIZIMI I SISTEMIT DHE NDRYSHIMET LIGJORE
Të intervistuarit tanë thonë se janë të nevojshme ndryshime ligjore në mënyrë që NMG-ja të arrijë në duar të vërteta dhe të mos i mbajë përdoruesit në “robëri”, por t’ua hapë rrugën drejt tregut të punës.
Mentorja sociale Novakovska thekson se sistemi social ka nevojë për një riorganizim të plotë, jo vetëm në punën në terren, por edhe përmes një ndërhyrjeje ligjore.
Sa më shumë që bisedoj me përdoruesit, aq më shumë del në pah ai moment psikologjik i varësisë nga marrja e rregullt e mjeteve minimale. Dhe kur pasigurisë së tyre ia shtoni paaftësinë e sistemit (realizim të pamjaftueshëm të programeve për punësimin e tyre, periudhë adaptimi në vendin e punës, dhe pastaj heqjen e mjeteve nga e drejta për NMG), atëherë kemi këtë rezultat – shprehet Novakovska.
Ajo shton se para së gjithash, Ligji i Mbrojtjes Sociale duhet të ndryshohet.
Para së gjithash duhet të ndryshohet Ligji për Mbrojtjen Sociale dhe të vendosen kritere më të rrepta për përfitimin e të drejtës, por edhe shpërblim për ata që ia arrijmë t’i mentorojmë dhe t’i nxjerrim nga përdorimi i këtyre mjeteve. Duhet të vendosim fokus tek të rinjtë nga këto familje. Ata duhet, përmes programeve të veçanta, t’i nxjerrim nga koncepti mendor që ua imponon mënyrën e jetesës së prindërve,” thotë Novakovska.
Ajo konsideron se ndryshimet thelbësore varen edhe nga bashkëpunimi mes institucioneve, i cili, sipas saj, për fat të keq, është në një nivel shumë të ulët.
Sipas saj, bashkëpunimi në marrëdhënien komunë është thelbësor – Agjencia e Punësimit – Qendrat për Punë Sociale dhe ministritë kompetente.
Trajnimet për aktivizimin e të papunëve janë një mundësi e shkëlqyer që njerëzit të kualifikohen përsëri dhe të punësohen. Pyetja është nëse ato trajnime shërbejnë për qëllimin e tyre. Gjatë tre muajve, sa zakonisht zgjasin trajnimet, pjesëmarrësit kanë në dispozicion mjete nga shteti, që janë edhe një shtesë për buxhetin familjar, për të cilin ata nuk duhet të punojnë – thotë Novakovska.
Ajo shton se zgjidhja e vërtetë sipas saj është krijimi i një Agjencie për Monitorimin dhe Vlerësimin e të Drejtave dhe Shërbimeve Sociale, e cila do të specializohet në kontrollin dhe vlerësimin e çdo të drejte dhe shërbimi që përdorin qytetarët.
KONTROLLET JANË TË DOMOSDOSHME
Plani operacional për programet dhe masat aktive për punësim dhe shërbimet e tregut të punës zbatohet nga Agjencia e Punësimit, ku theksi vihet edhe tek kategoritë e cenueshme të qytetarëve. Ky plan krijohet në bashkëpunim me Ministrinë e Ekonomisë dhe Punës.
Por, kur pyetëm në Agjencinë se sa përfitues të NMG-së janë punësuar gjatë tre viteve të fundit, morëm përgjigje se si institucion ata nuk mbajnë regjistër për punësimin e përfituesve të NMG-së.
Drejtoresha e Qendrës Ndërkomunale për Punë Sociale në Tetovë, Veselinovska, sqaron se sipas ligjit në fuqi, një herë në vit duhet të bëhet rishikimi dhe kontrolli në sistem dhe në shtëpinë e përfituesit të NMG-së. Dhe nëse ai refuzon punën dy herë, e drejta e tij ndërpritet.
Por këtë informacion ne duhet ta marrim nga Agjencia për Punësim, në mënyrë që të mund të fillojmë të reagojmë – thotë Veselinovska.
Faturat e papaguara presin ndërsa njerëzit jetojnë në një cikël që nuk i çliron ata nga barra financiare
Edhe sipas mentorës sociale Postollova nga Koçani, kontrollet nuk kryhen rregullisht. Ajo thotë se ka disa arsye, sepse disa nga përfituesit nuk kanë banesa të përhershme, shpesh ndryshojnë vendbanimin, ndërrojnë numrat e telefonit… Ajo gjithashtu sqaron se ka pasur edhe momente të pakëndshme: kur punonjësit në Qendrat për Punë Sociale dhe Agjencitë për Punësim, gjatë përpjekjeve për kontroll, kanë pasur frikë për sigurinë e tyre.
Mentorja sociale Novakovska komenton se, duke pasur parasysh numrin e madh të përfituesve, është e qartë që nuk ka kontrolle.
Për ta bërë sistemin më funksional, e rëndësishme është verifikimi i rreptë përpara se t’i përfshijmë këto persona në të drejtën për NMG. Nëse i lejohet dikujt të përdorë fonde shtetërore, atëherë është shumë e vështirë ta përjashtosh atë. Nga bisedat me drejtuesit e rasteve, ka pasur shembuj kur u është ofruar punë, ata e kanë refuzuar dhe janë përjashtuar nga e drejta. Por, pas 12 muajsh, gjejnë mënyrë të kthehen përsëri në sistem – thotë mentorja sociale.
JOVANOVIQ: SHTETI NUK OFRON MODELIN E DUHUR!
Hulumtuesi ekonomik, Dr. Branimir Jovanoviq, i cili ka marrë pjesë në reformën sociale për NMG, thotë se është i nevojshëm ndryshimi, sepse shteti nuk mund të presë që një familje me katër anëtarë të jetojë me 13.000 denarë në muaj.
Modeli që ka Maqedonia aktualisht, në parim nuk është i keq. Thelbi i NMG-së është që shteti të përcaktojë se sa duhet të jenë të ardhurat minimale mujore për një familje, dhe t’ia mundësojë këto të ardhura familjes, nëse ato janë nën këtë nivel minimal. Nga kjo rrjedh edhe emri Ndihma Minimale e Garantiuar – shteti garanton që askush të mos ketë më pak mjete se sa është e nevojshme për një jetë dinjitoze – shpjegon Jovanoviq.
Megjithatë, siç shpjegon ai, ideja fillestare nuk u realizua plotësisht, dmth modeli u zbatua vetëm pjesërisht.
Plani ishte që masa të hapej, pas një kohe, për të gjithë njerëzit që kanë të ardhura nën nivelin e garantuar (përfshirë edhe ata që punojnë), dhe ai nivel i garantuar gradualisht të rritej. Fatkeqësisht kjo nuk u bë kurrë, mes të tjerash edhe për shkak se qeveria pas vitit 2019, dhe pas zëvendësimit të Dragan Tevdovski në pozicionin e Ministër i Financave, ra plotësisht nën ndikimin e biznesmenëve. Kishte edhe faktorë objektivë, pandemia, që kërkonte shumë para për përballimin e saj – thotë bashkëbiseduesi ynë.
Ai komentoi edhe se NMG-ja është një kurth, sepse shuma është shumë e ulët dhe nuk i nxjerr njerëzit nga varfëria, por i mban të ngulitur fort brenda saj.
Ajo që duhet ndryshuar është që të parashikohet se ndihma sociale nuk do të humbet plotësisht sapo dikush të fillojë të punojë, por gradualisht do të ulet, në varësi të të ardhurave. Kjo ekziston në Serbi, dhe edhe Kosova po vendos tani një model të tillë, kështu që nëse ata mund ta bëjnë, pse të mos e bëjmë edhe ne? – thotë qartë Jovanoviq.
NXITJA E SJELLJES “KREATIVE” JASHTË MASAVE LIGJORE
Aktivisti për të drejtat e njeriut, Suad Misini, sugjeron se duhet të dizajnohet një model i ri social. Ai thotë se modeli aktual është i paqartë, kufizues dhe nxit njerëzit në një sjellje “kreative”, e cila është jashtë kuadrit të masave ligjore. Ai thekson gjithashtu se mungon një analizë nga institucionet kompetente mbi efektet deri më tani të modelit ekzistues.
Nëse do të bëhej një analizë e pavarur dhe profesionale, ajo padyshim do të përmbante gjurmë ose tregues se çfarë modeli na duhet në të vërtetë në këtë shoqëri – përfundon ai.
Pas shumë vërejtjeve se janë të nevojshme ndryshime ligjore, edhe nga Ministria e Politikave Sociale, Demografisë dhe të Rinjve, thonë se po bëhet një rishikim i zgjidhjes aktuale ligjore.
Aktualisht është në proces rishikimi i Ligjit për Mbrojtjen Sociale, si dhe një analizë e detajuar e Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve – na deklaroi zëdhënësja Zorica Vellkova.
Dhe rezultatet nga pyetësori ynë për përfituesit e NMG-së, tregojnë nevojën për ndryshime sistemike. Ndër ta, qëndrimet janë pothuajse të ndara në mënyrë të barabartë për pyetjen nëse NMG-ja nxit aktivitet në tregun e punës. Të dhënat tregojnë se dizajni aktual i programit nuk arrin të realizojë plotësisht funksionin e tij aktivizues, pasi për shumicën e përfituesve, NMG-ja shihet si një burim i domosdoshëm i ekzistencës dhe jo si një nxitje për dalje nga varfëria.
Sipas të dhënave nga Ministria e Politikës Sociale, Demografisë dhe të Rinjve, numri i përfituesve të NMG-së gjatë tre viteve të fundit, vërehet një ulje e numrit të përfituesve. Shuma totale e alokuar nga buxheti shtetëror mbetet përafërsisht e njëjtë. Megjithatë, nga ministria theksojnë se numri i përfituesve mund të ndryshojë nga muaji në muaj, prandaj na ndajnë të dhëna për të cilat thonë se është llogaritur një vlerë mesatare.
Shuma e NMG-së përshtatet me rritjen e kostos së jetesës për vitin paraprak, të publikuar nga Enti Shtetëror i Statistikave në janar të vitit aktual. Baza për vitin 2025 është 5.445 denarë – thotë Vellkova.
Ajo shton se familja që përdor NMG, gjithashtu merr një shtesë financiare për të mbuluar pjesërisht shpenzimet e energjisë në shtëpi gjatë muajve dimërorë, nga tetori deri në mars. Për vitin 2025, kjo shtesë financiare ka qenë 1.362 denarë.
Lexojeni këtë përmbajtje edhe në maqedonisht në këtë link.
Analiza dhe përpunimi i të dhënave: Aleksandra Iloska
Fotografia: Irina Krstevska
Montazhi vizual dhe video: Natali Kitanoska
Përkthim: Elizabeta Poljoska
- Заштитено: Иштван Фаркаш, продавач на „Лицеулице“ во Нови Сад: „Солидарноста не е милостина“
- Луѓе кои ја движат промената: инспиративни пристапни приказни за трансформација и зајакнување
- Отворен повик за млади фотографи: „Сликите на вкусот“ ги обединува креативците од Балканот
- Инклузивна изложба на графики по повод Меѓународниот ден за подигање на свеста за лицата со аутизам
- „Саранда“ во Жеровјане, место каде различностите се мешаат, токму како и вкусовите на сладоледот