Лице в лице, Магазин, Одговорна иднина

За квалитетно општество се потребни луѓе што мислат

За­ед­но со слободата на говорот, слободата на мислата е еден од основните постулати на демократијата. Еден од неславните трендови на денешнината е токму тоа што про­сеч­ни­от човек сѐ помалку ја користи оваа слобода и сѐ помалку размислува. Се пре­тво­ра во несвесен консумент на сето тоа што му се пласира.

Сло­бо­да­та на мислата може да се гледа како поседување суверена контрола на чо­ве­кот врз своите мисли, ставови, идеи и емоции. Таа е основа на човековото достоинство, па оттука е и клучна за градењето на човековиот идентитет и на неговите ин­ди­ви­ду­а­ли­стич­ки вредности како единка. Претставува едно речиси интимно право на човекот, кој кон­ти­ну­и­ра­но восприема информации, податоци, размислувања, кои кај него пот­тик­ну­ва­ат одредени чувства и емоции (револт, одобрување, загрозеност, задоволство), а врз основа на нив, тој гради сопствен суд за нивна оцена, зазема ставови, размислува. 

[ihc-hide-content ihc_mb_type=”block” ihc_mb_who=”unreg,6″ ihc_mb_template=”3″ ]

Клуч­но­то прашање што се поставува, во однос на содржината на слободата на мислата, из­ле­гу­ва од крутата, формалистичка рамка кај правото и правните науки, чијшто од­го­вор мора да го побараме во политичките науки и во филозофијата. 

Слобода на мислата значи ослободеност од стегите

Сло­бо­да­та на мислата, во својата основа е, просто, слобода или, подобро, ос­ло­бо­де­ност. Таа подразбира ослободеност на човековите мисловни капацитети од стегите на вла­ста, општеството, медиумите и на другите луѓе. Ја врзуваме со природата на чо­ве­кот како разумно суштество. Со други зборови, слободата на мислата, значи човекот ка­ко единка да биде слободен да може самиот да расудува, да размислува и да изгради сопс­твен суд и став за актуелните прашања. Слободата на мислата е олицетворение на авто­но­ми­ја­та на човекот, а оттука и главна сила што го детерминира неговото оп­штес­тве­но поведение.

Прифаќаме доминантни ставови како што ни се сервираат

Но зошто целата расправа за слободата на мислата? Обичниот човек сѐ помалку ја ос­тва­ру­ва оваа своја слобода. Брзото живеење, достапноста на информациите, по­пу­лиз­мот, пропагандата, лажните вести и модерните трендови тукуречи ја заробија чо­ве­ко­ва­та мисла. Живееме во ера, во која луѓето сѐ помалку размислуваат со сопствениот мис­ло­вен капацитет.  Ги прифаќаат доминантните ставови така како што им се сер­ви­ра­ат, без правилно да расудуваат или воопшто да расудуваат. Човекот на 21 век како да под­за­бо­ра­вил на својата разумна природа, величена уште од антиката, а како сѐ по­ве­ќе да дејствува непромислено и несвесно. Тоа се забележува низ секојдневните по­ли­тич­ки случувања: образованието, медиумската писменост, изборите, граѓанската ини­ци­ја­ти­ва, а уште повеќе отсуството на секаква јавна дебата во однос на значајните оп­штес­тве­ни прашања.  Тоа што е неопходно за да се изгради квалитетно општество зас­но­ва­но на здрави постулати се луѓе што мислат. Тоа значи да престанеме слепо да ги при­фа­ќа­ме тезите што се наметнуваат од политичката, социјалната или економската ели­та само поради нејзината позиција на моќ. Значи и да градиме медиумска пис­ме­ност, да се бориме против популизмот… Да не заборавиме дека слободата на мислата ни е загарантирана. Да бидеме вистински разумни и автономни општествени битија.

Мислата – како движење на човековото постоење

Низ историска и филозофска призма, слободата на мислата се согледува низ концептот на слободна волја. Тој ги опфаќа манифестните форми на дејствување, но и тие што се слу­чу­ва­ат внатрешно: контролата над расудувањето. Почнувајќи од античка Грција, Пла­тон во „Четвртата книга на Републиката“ говори за т.н. трипартитност на човекот пла­си­рај­ќи ја тезата дека човековата душа има три дела: чувствен, волев и разумен; при што токму разумниот треба преку капацитетот на човекот да мисли, да го движи це­ло­то негово постоење. Аристотел во „Никомаховата етика“, ги карактеризира луѓето ка­ко разумни суштества што може да мислат и, врз основа на тој внатрешен капацитет, да расудуваат.

Дви­жеј­ќи се со брзина од неколку векови, може да се прелета низ средниот век, каде што во тезите на Тома Аквински, свети Августин и нивните современици, слободата на мис­ла­та е врзана во религиозните и догматските стеги за да се стигне до модерната фи­ло­зо­фи­ја каде што ги среќаваме главните заговорници на слободата на мислата и сло­бо­да­та воопшто: Лок, Волтер, Декарт и Мил. Џон Лок во „Есејот за човековиот раз­ум“ ја утврдува тезата дека не постои можност повисокиот авторитет да го натера чо­ве­ка да верува или размислува на одреден начин бидејќи човековата совест и свест нема да го дозволат тоа. Рене Декарт, пак, човековата слобода ја гледа токму низ призмата на слободата на мислата и слободата на волјата, човекот го прави слободен токму мис­ла­та, размислувањето, капацитетот да се заземе и да се изрази одреден став. Оттука и не­го­во­то Cogito ergo sum (Мислам, значи постојам) најдиректно го врзува човековото по­сто­е­ње во физичка, но и епистемолошка смисла токму со размислувањето, со мис­ла­та. 

Клучна и за модерните политички процеси и системи

Ре­чи­си не постои устав во светот, кој не посветува член или барем став на слободата на мис­ла­та издигнувајќи ја како уставно начело и основа на внатредржавното уредување. По­крај тоа, таа е дел и од безброј меѓународни акти. Така, слободата на мислата е од осо­бе­на важност за модерните политички процеси и системи. Членот 16(1) на нашиот Устав гласи:
 „Се гарантира слободата на уверувањето, совеста, мислата и јавното изразување на мис­ла­та.“

Од друга страна, Универзалната декларација за човековите права, во членот 19 утвр­ду­ва:
Се­кој има право на слобода на мислење и изразување. Ова право ја вклучува и сло­бо­да­та да се застапува одредено мислење без никакво вмешување и да се бараат, да се при­ма­ат и да се даваат информации и идеи преку медиумите и без оглед на гра­ни­ци­те“.

Чле­нот 10(1) на Европската конвенција за човековите права гласи:
„Се­кој човек има правo на слобода на изразување. Ова правo ги опфаќа слободата на мис­ле­ње и слободата на примање и пренесување информации или идеи, без мешање на јавната власт и без оглед на границите...“
Сло­бо­да­та на мислата се среќава и во Меѓународниот пакт за граѓански и политички пра­ва (член 19), Повелбата за фундаменталните права на Европската унија (член 11), и во многу други резолуции, конвенции и други видови акти што го градат ме­ѓу­на­род­но­то право за правата на човекот, но и односот кон слободата на мислата воопшто. 

(Автор­ка­та е студент на правни и политички науки)

[/ihc-hide-content]

Back to list

Поврзани написи

Напишете коментар